بررسی دوردوم انتخاباتهای ریاست جمهوری:بار ديگر جنگ رواني و رقابتهايي براي باخت
محمد مهدي اسلامي
اشاره: در آستانه دهمين دوره انتخابات رياست جمهوري، در 2 گزارش با عناوين "اولين رييس جمهور هشتساله و چالش بر سر معرفی نخستوزیر" و "خرداد 72، اولين انتقادات جدي از هاشمي رفسنجاني" به بررسي چگونگي برگزاري انتخاباتهاي رياست جمهوري دورههاي چهارم و ششم پرداخته شد. اينک انتخابات رياست جمهوري دوره هشتم در سال 1380؛ آخرين تجربه جمهوري اسلامي از انتخاباتهايي که رييسجمهور خود نيز نامزد انتخابات است، بررسی میشود:
بار ديگر جنگ رواني خاتمي
دوران پر فراز و نشيب اصلاحات پس از سال 1376 تا انتخابات هشتمين دوره رياست جمهوري ادامه يافت. دوره اول خاتمي مصادف بود با حوادث سياسي متناوبي كه متأثر از شعار توسعه سياسي تجدیدنظرطلبان بود. قتلهاي زنجيره اي، حادثه كوي دانشگاه، انتشار نشريات زنجيرهاي، ترور سعيد حجاريان و ابهامزدايي از پشت پرده آن و... كار را بهآنجا رساند كه بخشي از تجدیدنظرطلبان خواستار عبور از خاتمي در راستاي پروژه فتح سنگر به سنگر نظام شدند. از اين تاريخ، انتقادات مكرر اصلاحطلبان به خاتمي كه زماني سمبل آنها به حساب ميآمد، در اراده خاتمي براي شركت مجدد در انتخابات ترديد ايجاد كرد. اين ترديد تا آنجا بود كه يكي از بحثهاي روز آن تاريخ مطبوعات ايران بحث بر اين سؤال بود كه "آيا خاتمي خواهد آمد؟"
.jpg)
هرچند برخي اين پروژه را كه از تابستان 1379 كليد خورده بود، ساخته و پرداخته تيم قوي جنگ رواني دومخردادیها ميدانستند كه با شگردي جديد و با طرح اين سؤال از يك سو بازار انتخابات را داغ كنند و از سوي ديگر، حاميان دلسرد شده خاتمي را به جنبش وادارند. همچنين اين امر سبب ميشد دلسوزان جمهوری اسلامی با رضايت به تداوم كار خاتمي براي پيشگيري از ورود جرياني تندروتر، حتي از او حمايت نيز کنند.
جمعه 14 ارديبهشت 1380، در سومين روز ثبت نام، خاتمي با حضور درمحل ثبت نام داوطلبان انتخابات رياست جمهوري در برابر خبرنگاران چنان ظاهر شد كه بسياري، آن را يكي از رموز موفقيت خاتمي در جلب مجدد آرا بر شمردند. او در جمع خبرنگاران داخلي و خارجي در محل ستاد انتخابات كشور با "چشماني گريان" اطمينان داد كه بر عهد پيشين خود با مردم پابرجاست. او با خبرنگاران چنان سخن گفت كه چندين بار بهخاطر بغض در گلويش و اشك در چشمانش سخنانش قطع شد. او در پايان شعري نيز خواند كه بعدها اين بخش از ثبت نامش با جلوههاي ويژه كامپيوتري در صدر تيزر تبليغاتياش قرار گرفت: "در عاشقي گريزنباشد زسوز و ساز/ استادهام چوشمع، مترسان زآتشم"
حضور اين نوبت خاتمي اما تفاوتهايي آشكار داشت. او كه در دولت اولش مستظهر به پشتيباني دومين حزب دولتساخته، حزب "جبهه مشاركت ايران اسلامي" بود، ستادهاي انتخاباتياش را عملاً به اين حزب كه برادرش دبيركلي آنرا برعهده داشت واگذار كرد. طرفداران او با بيان شعارهايي همچون "عدم كفايت اختيارات رييسجمهور" و "تبديل انتخابات به همهپرسي" موجي از تبليغات رواني را به راه انداختند و با تشكيل ستادهاي رأي اوليها (سيمرغ) و برگزاري كارناوالهاي انتخاباتي و جشنهاي تبليغاتي، نوع جديدي از تبليغات انتخاباتي را فراروي جامعه ايراني هويدا كردند.
در اين ميان نيز جنگهاي رواني ستاد انتخاباتي نقش اول را بر عهده داشت. تا آنجا كه پس از اطلاع بازرس شوراي نگهبان در تهران بزرگ از اينكه قرار است ورزشگاه شيرودي براي "جشن سيمرغ" ستاد رأياوليهاي خاتمي، بعد از ظهر 7 خردادماه به صورت رايگان در اختيار ستاد انتخاباتي خاتمي قرار گيرد، (امري كه بهوضوح خلاف قانون و استفاده از اموال دولتي محسوب ميشد)، او به سرعت پيگير حضور نماينده ستاد خاتمي و عقد قرارداد اجاره ميشود، در همين فاصله يك قاضي كه مشهور شد داراي عقايد نزديك به اصلاحطلبان نيز بوده است، به توقيف مراسم حكم داد اما با پيگيري بازرس شوراي نگهبان و ارائه كپي اجاره نامه، توقيف در همان بعد از ظهر به حكم همان قاضي برداشته شد و خبر آن تا قبل از ساعت 16 روي خبرگزاريها رفت. اما با اين حال، صبح فرداي آن روز، تيتر اغلب روزنامههاي اصلاحطلب در اتحادي معنادار، خبر از توقيف برنامه ستاد رأياوليهاي خاتمي ميداد.
رقابتهايی براي باخت
رقيبان اين دوره خاتمي نيز گويا هيچ يك براي بردن در انتخابات شركت نكرده بودند. اصليترين رقيب خاتمي اما در این دوره احمد توكلي بود؛ مردي كه گويا علاقهاي ويژه به انتخابات مرحله دوم رؤسای جمهور دارد و اثبات كرده است بيش از هر چيز به نقد دولتها علاقهمند است تا ارائه برنامه.
او كه در سال 1375 و در آستانه انتخابات دوم خرداد با دكتراي اقتصاد از دانشگاه ناتينگهام انگلستان به ايران بازگشته بود، به ارائه نظريهاي با عنوان "جمهوري دوم" و با شعار "دولت پاك براي ملت پاك" وارد رقابت انتخاباتي با خاتمي در سال 1380 شد. شعارهاي وي متأثر از حضورش در اروپا و الهام گرفته از انقلاب فرانسه ارزيابي شد و موجب انتقاد فراوان اصولگرايان از وي براي انتخاب چنين شعارهايي شد تا جايي كه نتوانست رأي همه تشكلهاي اصولگرا را در سبد خود جمع نمايد و 7 نامزد ديگر نيز از ميان تشكلهاي اصولگراي در كنار وي حاضر شدند.
احمد توكلي در اين سال تنها 500 هزار رأي بر 4 ميليون راي هشت سال قبلش افزود، با اين تفاوت كه تعداد شركتكنندگان در
انتخابات بيش از يك و نيم برابر شده بود. شعارهاي توكلي در اين دوره بيشتر بر محورهاي اقتصادي استوار بود تا آنجا كه وي در مصاحبه با روزنامه سياستروز كه بيشترين حمايت را از وي ميكرد، در بیان علت کاندیداتوری خود گفت: «چون اصلاح اقتصاد همت و جرأت لازم دارد.»
برنامههاي وي "برونرفت از معضلات اقتصادي"، "راه اندازي توليد"، "كاهش نابرابري"، "كاهش و منطقيسازي نقشهاي دولت" و "مقابله با فساد و تبعيض" عنوان شد. او اركان جمهوري دوم خود را "عقلانيت و عدالت" معرفي ميكرد، اما در همان زمان، برخي از اصولگرايان از عدم وجود پشتوانه تئوريك شعارهاي او در خصوص "جمهوري دوم" خبر ميدادند. شايد از همين رو نيز بود كه وي نتوانست چندان توفيقي به دست آورد.
ديگر نامزدي كه توانست پس از توكلي آراي بيشتري را كسب كند، علي شمخاني بود. او كه كيهان از حضورش در انتخابات پس از مشورت با خسرو تهراني و حجاريان خبر داده بود، از درون كابينه خاتمي به رقابت با وي پرداخت. شعار وي "دولت اقدام ملي" بود، سخنان او از تشتتي عجيب برخوردار بود. او از يك سو در مصاحبه با سياستروز حركت در مسير جبهه دومخرداد را بيش از آنكه براي توسعه حيات اجتماعي بداند، در جهت پسروي میخواند اما از سوي ديگر شعار دوم خود را "امنيت و اصلاحات" قرار داد و از پيشبرد اصلاحات در تراكتهاي تبليغاتي خود سخن ميگفت. او تنها 700 هزار رأي در سبد خود جمع کرد كه بيشتر به اقوام عربزبان به خاطر تمركز او بر روي آن منطقه اختصاص داشت.
چهارمين نامزد هشتمين انتخابات رياست جمهوري، دكتر عبدالله جعفرعلي جاسبي بود. وي دكتراي مديريت توليد و تكنولوژي خود را از انگلستان دريافت كرده بود. گويا وي كه از سال 1361 رياست دانشگاه آزاد را بدون هيچگونه تشكل مخالف رياستش بر عهده داشت، بهواسطه مشاورين انتخاباتياش باورمند شده بود كه رأي خوبي دارد تا آنجا كه شنيده شده وقتي با نتيجه كمتر از 260 هزار رأي مواجه ميشود كه به مراتب كمتر از آراي باطله بوده است، به بستر بيماري ميافتد، هر چند در رويهاي طبيعي اين شايعه تكذيب شد! با اين حال، او نسبت به 8 سال پيش، بيش از يك ميليون و 200 هزار ريزش رأي داشت.
شعار جاسبي "knowledge is power" و "دانايي، توانايي" بود. تبليغات جاسبي بيشتر شامل تابلوهايي بود كه كبوتري از ميان دو دست به آسمان ميرفت و در كنار آن، شعارهاي وي را در بر داشت. اما او اقدام به نشر جزوهاي تمام رنگي و گلاسه به هزينه دانشگاه آزاد نمود كه عنوان "موفقيت براي دانشگاه آزاد اسلامي در عرصه بين الملل" را بر تارك خود داشت و در تيراژ بسيار بالايي در سطح كشور توزيع ميشد. بسياري از عوامل ستادهاي انتخاباتي وي نيز اساتيد و كارمندان دانشگاه آزاد بودند كه اين خود به يك ضد تبليغ جدي براي وي تبدیل شده بود.
او همچنين تراكتي منتشر كرده بود كه با خط خود نوشته بود "همميهن/ دوستت دارم/ جاسبي" اما در روزهاي آخر تبليغات، جاسبي پوستري منتشر كرد كه پازلي از تصاوير ايراني و غربي بود و از مخالفت با سيگار تا لوگوي روزنامههاي حيات نو و كيهان و طرح جلد تايم و نيوزويك را شامل ميشد و در گوشه بالاي آن، عكس جاسبي را در كنار جرج بوش نشان ميداد. اين تصاوير بهوضوح نوعي از تمايل افراطي به غرب را تداعي ميكرد و گويا همين پوستر و ديگر تبليغات غربگرايانه وي بود كه زمينه اخراج جاسبي را از جمعيت مؤتلفه اسلامي فراهم ساخت.
دكتر محمود كاشاني، دكتر حسن غفوري فرد، مهندس سيد منصور رضوي، دكتر سيد شهابالدين صدر و علي فلاحيان كه همگي خود را در اردوي مخالفان دوم خرداد ميدانستند، به ترتيب آرايي كه در انتخابات كسب كردند، ديگر رقيبان خاتمي بودند كه همگي كمتر از آراي باطله رأي آوردند. سيد مصطفي هاشميطبا نيز دهمين نامزد انتخابات و دومين عضو كابينه خاتمي بود كه به رقابت او برخاسته و تنها 72 هزار رأي به دست آورد.
جامعه مدرسين حوزه علميه قم، جامعه روحانيت و تشكلهاي همسو با آنها در اين دوره، درباره نامزدها سكوت اختيار كردند و هيچيك از نامزدهاي رقيب خاتمي نتوانستند حمايت تشكلي مطرح از راستگرايان را براي خود كسب كنند. اغلب تشكلهاي راستگرایان به دعوت مردم به شركت در انتخابات اكتفا كردند و اين خود نيز در عدم مشاركت بسياري از حاميان آنها مؤثر بود.
تبليغات ميلياردي براي نتيجهاي از پيش مشخص
اما در برابر فعاليتهاي كم رمق ديگر نامزدها، تنور ستادهاي انتخاباتي خاتمي بسيار داغ بود. اگرچه محسن امينزاده رييس ستاد انتخاباتي سال 1380 خاتمي پس از انتخابات در مصاحبه با روزنامه ايران ادعا كرد ما حتي يك پوستر يا تراكت انتخاباتي هم منتشر نكردهايم، اما رييس ستاد انتخاباتي جبهه دوم خرداد در گزارش عملكرد آن ستاد، از "برپايي 8400 ستاد انتخاباتي، سازماندهي 1600 جلسه سخنراني، حدود 6000 همايش، انتشار 7 و نيم ميليون پوستر و تراكت" خبر داد كه طبق برآورد مطبوعات آن زمان، رقمي بيش از 12 ميليارد تومان را شامل ميشد. اين به استثناء تبليغات ديگر ستادهاي تبليغاتي خاتمي است كه اقلامي همچون هزاران نسخه CD فيلم تبليغاتي خاتمي با عنوان "اشك نخل" را توزيع ميكردند. لوح فشردهاي كه حاوي فيلم ساخته شده توسط بهروز افخمي با عنوان "استادهام چو شمع" بود كه از سيماي جمهوري اسلامي نيز در زمان تبليغات نامزدها پخش شد و طبق گفته افخمي، حاصل ديدارهاي مكرر تيم سازنده با رييسجمهور وقت بوده است.
روزنامه همبستگي كه اگرچه در خيل اصلاحطلبان بود اما همچنان از رد صلاحيت اصغرزاده و عدم پيگيري خاتمي براي تأييد صلاحيت وي
رنجيده خاطر بود، در يادداشتي با عنوان "پوپوليسم و انتخابات 80" با اشاره به نظريه حجاريان، رفتار انتخاباتي اصلاحطلبان را بر اساس بهرهگيري از جنبشهاي پوپوليستي توصيف كرد و از اينكه با "ميدان دادن به شور اجتماعي، شعور اجتماعي را تعطيل كردند" و با طرح شعارهايي همچون "ياس را پاس بداريم" و "سيمرغ جهانيم اگر چند جوانيم" و... عرصه را بر نقد عملكرد دولت بستند، به شدت انتقاد كرد. به نظر ميرسد اين قضاوت كه از ميان اصلاحطلبان برخاسته است، منتقد را از هرگونه نقد بر عرصه تبليغات آن روز بي نياز ميكند.
در اين انتخابات كه 814 نفر براي آن ثبت نام كرده بودند، 10 نامزد تأييد صلاحيت شدند و در 18 خردادماه 1380 به رقابت پرداختند. واجدين شرايط در سال 1380، بيش از 42 ميليون نفر بودند كه حدود 28 ميليون نفر آنها در انتخابات شركت كردند. حجتالاسلام خاتمي با 21 ميليون رأي، حدود 76 درصد آراي شركتكنندگان و 50 درصد آراي كل واجدين شرايط (اعم از شركتكنندگان و غايبان در انتخابات) را به دست آورد.
ايشان در دوره اول خود نيز در رقابت با 3 نامزد ديگر، با نزديك به 20 ميليون رأي، 69 درصد آراي شركتكنندگان و 55 درصد آراي كل واجدين شرايط (اعم از شركتكنندگان و غايبان در انتخابات) را به دست آورده بود.
14 ميليون رأي خاموش در اين دوره كه شامل مأيوس شدگان از خاتمي و مخالفان او ميشد، سبب گرديد تا مدتها اصلاحطلبان در روزنامههاي خود به بررسي آن بپردازند. اما انتخابات 1380 يك پيام روشن ديگر نيز براي خاتمي داشت و آن هويدا شدن چهره واقعي تندروهايي بود كه زماني او تمام قد به دفاع از آنها پرداخته بود اما آنها خواستار عبور از وي شدند. شايد از همين رو بود كه در دولت هشتم، خاتمي به بسياري از تندروها روي خوش نشان نداد و حتي بخشي از آنها به خارج از كشور گريختند و بسياري از حوادث شوم دولت هفتم، در دولت دوم خاتمي تكرار نشد.
سرانجام در 11 مرداد 1380، مراسم تنفيذ خاتمي در حسينيه امام خميني برگزار شد. در متن تنفيذ او از سوي رهبر انقلاب توصيههايي نيز به اشاره آمده بود: «رئيس جمهور محترم را به ياد خدا و اغتنام فرصت زودگذر و اخلاص در عمل توصيه مىكنم؛ و قدردانى از ملت، و مراقبت از منافع ملى، و اولويت دادن به نياز قشرهاى مستضعف، و گرامى شمردن ارزشهاى والاى دين و انقلاب را به ايشان متذكّر مىگردم.»
رهبري در مراسم تنفيذ هم نكاتي از قبيل "توجّه به فرهنگ عمومى كشور"، نگراني از تبليغ اباحيگرى"، "تعقيب مفاسد مالى و اقتصادى"، "مقابله با ترويج منكرات و فحشا و بىبندوبارى"، "تلاش براي وحدت كلمه در كشور" را به خاتمي متذكر گرديده و فرمودند: "به اعتقاد من، امروز قويترين كار اين است كه به مسايل اقتصادي و مسئله معيشت و در رأس همه، مسئله اشتغال به جديت پرداخته شود."
خاتمي كه در طول دوره نخست نيز با استيضاح عبدالله نوري، استعفاي دري نجف آبادي و مهاجراني و ادغام وزارت جهاد و كشاورزي و تغيير سمت عارف، تعديلاتي در كابينه بهعمل آورده بود؛ در هنگام تشكيل دولت هشتم نيز تغييرات ديگري را از جمله حذف چهرههاي شاخص كارگزاران و دادن ميدان عمل بيشتر به حزب مشاركت كه در دولت اول خودش ساخته شده بود، بهعمل آورد.
اصليترين اقدامات و حوادث دولت هشتم، تلاش براي تصويب لوايح دوگانه اصلاح قانون انتخابات و تبيين اختيارات رياست جمهوري، بحران اشتغال و تشديد فشار اقتصادي، وزنكشي سياسي اصلاحطلبان در دومين انتخابات شوراها و عدم اقبال مردم به آنها، انتخابات مجلس هفتم و تغيير فضاي سياسي كشور بود.
همچنين در طي اين سالها، حمله امريكا به افغانستان و عراق، 2 همسايه ايران و ساقط شدن صدام و طالبان دراين 2 كشور رخ داد و سرانجام با انتخابات سوم تير 1384 و روی کار آمدن يك چهره اصولگرا و انقلابي، 8 سال دوره اصلاحات به پايان رسيد و مردم بار ديگر پايبندي خود به شعارهاي انقلاب و رویگردانی از گفتمانهاي مغاير با اصول و ارزشها را به اثبات رساندند.
منابع:
آرشيو روزنامههاي ابرار، كيهان، اطلاعات، رسالت، سلام، همشهري، ايران، سياست روز
رويداد نهم، حسين كاوشي، انتشارات دفاع، 1385
تكثرگرايي در جريان اسلامي، عباس شادلو، نشر وزراء، 1386
نسخه الكترونيك صحيفه امام
نسخه الكترونيك حديث ولايت
جزوات تبليغاتي نامزدهاي دورههاي مختلف
دندانپزشک و دانش آموخته اقتصاد